
W upalny, lipcowy dzień na SOR trafia mężczyzna lat 45 przywieziony przez ZRM z powodu zaburzeń świadomości.
Wcześniej pracował przy montażu szklarni. Jego koledzy podali, że od rana pracowali w słońcu, a sam pacjent dodatkowo był wewnątrz konstrukcji, gdzie było jeszcze cieplej niż na zewnątrz. W pewnym momencie zauważyli, że mężczyzna zaczął się zachowywać nietypowo – był nieporadny i nie radził sobie z narzędziami. Gdy do niego zagadywali, nie odpowiadał, tylko mamrotał pod nosem. W pewnym momencie zaczął się zataczać i wymiotować. Weszli do konstrukcji, by zabrać go na zewnątrz i stwierdzili, że jest splątany.
Na SOR pacjent był przytomny, ale dalej majaczący. Jego skóra w dotyku była gorąca. Temperatura zbadana w uchu wynosiła 40,0 stopni Celsjusza. Rozpoznaliśmy udar cieplny z wysiłku.
Natychmiast rozpoczęliśmy chłodzenie. Najskuteczniejszą metodą jest immersja w zimnej wodzie — zanurzenie pacjenta w wannie z wodą i lodem (1–12°C). Daje to tempo chłodzenia 0,20–0,35°C/min, co jest kluczowe, bo osiągnięcie temperatury poniżej 39°C w ciągu 30 minut od rozpoznania istotnie zmniejsza śmiertelność. Ponieważ nie mieliśmy wanny, rozebraliśmy pacjenta i polewaliśmy go obficie wodą, jednocześnie kierując na niego nawiew powietrza (wiatrak). Taka kombinacja parowania i konwekcji daje tempo chłodzenia ok. 0,10°C/min — mniej niż immersja, ale skuteczne w warunkach, gdy wanna jest niedostępna. Dodatkowo założyliśmy dwa wkłucia dożylne i podaliśmy zimne krystaloidy
Po około pół godzinie temperatura głęboka ciała pacjenta wynosiła już 38,5°C, a kontakt z pacjentem się poprawiał. Przyjęliśmy chorego na oddział wewnętrzny celem dalszego monitorowania
Definicja i objawy
Do zdiagnozowania udaru cieplnego potrzeba:– wywiadu ekspozycji na ciepło lub wysiłku fizycznego w gorących warunkach,
– podwyższonej temperatury ciała (klasycznie podaje się próg 40°C temperatury głębokiej, ale uwaga — temperatura mogła spaść przed pomiarem, np. w trakcie transportu, więc nie należy wykluczać udaru cieplnego tylko na podstawie niższego odczytu),
– zaburzeń neurologicznych — to właśnie zmiana stanu psychicznego (splątanie, zaburzenia zachowania, zaburzenia świadomości, napad drgawek) najlepiej odróżnia udar cieplny od łagodniejszych stanów,
– wykluczenia innych chorób, które mogą objawiać się gorączką i splątaniem.
W przypadku ekspozycji na zwiększone ciepło organizm uruchamia mechanizmy chłodzące poprzez pocenie i parowanie. Jednak długa ekspozycja na silne ciepło oraz odwodnienie powoduje, że mechanizmy regulujące nie dają rady i temperatura ciała rośnie. Szczególnie w przypadku dużej wilgoci otoczenia chłodzenie poprzez odparowywanie potu jest nieefektywne.
Wyróżnia się dwa typy udaru cieplnego, które zwykle dotykają dwie różne grupy chorych:
– Bierny — dotyczy głównie osób starszych, przewlekle chorych, przebywających biernie w gorącym otoczeniu. Skóra jest zwykle gorąca i sucha — pocenie jest zahamowane.
– Wysiłkowy — dotyczy osób zdrowych, aktywnych fizycznie (jak nasz pacjent). Często podczas sportu lub pracy fizycznej. W tym typie pocenie jest zwykle obecne.
Co warto podkreślić: w hipertermii i udarze cieplnym nie mają znaczenia mechanizmy wzrostu temperatury zależne od podwzgórza, takie jak występują w gorączce infekcyjnej. Dlatego leki przeciwgorączkowe (paracetamol, NLPZ) w udarze cieplnym są nieskuteczne i nie należy ich stosować.
Trzy fazy udaru cieplnego
Sam etap wysokiej temperatury to nie koniec. Udar cieplny przebiega w trzech fazach, a pacjent, który wygląda dobrze po schłodzeniu, może się pogorszyć w kolejnych dniach:
- Faza ostra hipertermiczno-neurologiczna — splątanie, drgawki, zaburzenia świadomości. To faza, którą widzimy początkowo.
- Faza hematologiczno-enzymatyczna (szczyt 24–48 h) — koagulopatia, może wystąpić DIC, zaburzenia elektrolitowe.
- Faza wątrobowo-nerkowa (≥96 h) — może wystąpić niewydolność wątroby i nerek.
Dlatego każdy pacjent po pełnoobjawowym udarze cieplnym wymaga hospitalizacji z monitorowaniem laboratoryjnym.
Diagnostyka
Przy podejrzeniu udaru cieplnego pacjent wymaga zbadania:
– temperatury głębokiej (w odbycie lub przełyku) — wraz z dalszym, ciągłym monitorowaniem,
– morfologii,
– elektrolitów ( optymalnie z Na, K, Ca, PO₄),
– kinazy kreatynowej (CK) — często dochodzi do rabdomiolizy; CK warto kontrolować seryjnie w kolejnych dniach,
– kreatyniny i mocznika — do oceny funkcji nerek,
– AST, ALT, bilirubiny, INR — uszkodzenie wątroby jest częste, szczególnie w udarze wysiłkowym,
– koagulogramu (PT, APTT, fibrynogen) — DIC jest częstym powikłaniem,
– badania ogólnego moczu w kierunku mioglobinurii,
– ewentualnie markerów zapalnych do diagnostyki różnicowej.
Nie ma testów specyficznych dla udaru cieplnego, więc każdy pacjent wymaga skrupulatnej diagnostyki różnicowej. Podwyższona temperatura ciała i splątanie wchodzą w spektrum wielu groźnych chorób. Na liście powinny się znaleźć na pewno : sepsa, toksydromy polekowe, zatrucia stymulantami.
należy uważać jeszcze na ciężką hiponatremię wysiłkową. To choroba, która może wystąpić w identycznym kontekście np. u pacjenta biegnącego maraton w upale i również występować z zaburzeniami świadomości. Wymaga jednak zupełnie innego leczenia – ograniczenia płynów + hipertonicznego NaCl zamiast agresywnego nawadniania. Kluczem do różnicowania jest prawidłowa lub nieznacznie podwyższona temperatura ciała oraz hiponatremia w surowicy.
Leczenie
Jeśli potwierdziliśmy udar cieplny, to kluczem jest bezpośrednie chłodzenie.
Najpierw rozbieramy pacjenta — ubrania utrudniają utratę ciepła. Następnie wybieramy jedną z dostępnych metod.

Chłodzenie — hierarchia metod
Immersja w zimnej/lodowej wodzie — ZŁOTY STANDARD
Zanurzenie pacjenta w wannie z wodą i lodem (1–5°C) lub zimną wodą (9–12°C) to najskuteczniejsza metoda chłodzenia, rekomendowana przez wszystkie aktualne wytyczne (SCCM 2025, AHA 2025, WMS 2024, ACSM 2023). Daje najlpesze tempo chłodzenia 0,20–0,35°C/min. Jeśli nie masz wanny można użyć dowolnego zbiornika — nawet dużego plastikowego worka, takiego jak zwykle stosuje się na zwłoki, napełnionego wodą i lodem, w którym umieszcza się pacjenta.
Parowanie + konwekcja — gdy immersja jest niedostępna
Polewanie pacjenta obficie wodą + nawiew powietrza (wiatrak) też jest niezłą metodą. To metoda drugiego wyboru, ale nadal skuteczna i łatwo dostępna.
Zimne krystaloidy i.v. — metoda WSPOMAGAJĄCA, ale nie podstawowa
Zimne krystaloidy (4°C) podane dożylnie obniżają temperaturę i leczą hipowolemię. Natomiast nie są dość skuteczne jako jedyna metoda chłodzenia. Także warto je stosować jako uzupełnienie do metod z punktów 1 i 2,
Worki z lodem i wodą w pachwinach i pod pachami
Chłodzenie tylko strefami nie jest tak skuteczne jak metody 1 i 2, więc zdecydowanie sugerujemy powyższe.

Czego NIE stosować:
– Okładów z samego lodu — ryzyko odmrożenia skóry i wywołania drżeń mięśniowych, które produkują dodatkowe ciepło. Jeśli okłady z lodu, to w połączeniu z wodą (wtedy dają temp. 0 stopni.
– Leków przeciwgorączkowych — nieskuteczne w udarze cieplnym
– Metod inwazyjnych (płukanie pęcherza, żołądka, jamy otrzewnej, opłucnej) – nie są rekomendowane.
Kiedy przestać chłodzić?
Aktywnie chłodzimy pacjenta do uzyskania temperatury 38,0–38,5°C, po czym zaprzestajemy. Poniżej tego progu endogenna termoregulacja zwykle się przywraca i temperatura normalizuje się samoistnie. Dalsze intensywne chłodzenie grozi hipotermią, która może powodować koagulopatię i niekorzystne efekty hemodynamiczne.
Cel: osiągnąć temperaturę <39°C w ciągu 30 minut od rozpoznania.
Farmakoterapia wspomagająca
– Benzodiazepiny — do kontroli pobudzenia, dyskomfortu i drżeń mięśniowych. Drżenia produkują ciepło i utrudniają chłodzenie.
– Korekta elektrolitów — w udarze wysiłkowym częsta jest hiperkaliemia i hipokalcemia; w klasycznym elektrolity mogą być prawidłowe.
– Płynoterapia — nawodnienie krystaloidami, dostosowane do stanu pacjenta. Deficyt wody bywa duży (30–60 ml/kg), ale objętość należy dostosować indywidualnie.
Intubacja
W szczególnie ciężkich przypadkach pacjent może wymagać sedacji i intubacji. Przy RSI z leków zwiotczających lepszym wyborem będą leki niedepolaryzujące. Suksametonium jest przeciwwskazane — w udarze cieplnym może być obecna rabdomioliza i hiperkaliemia.
Lżejsi pacjenci
Oprócz ciężkich przypadków (które na szczęście trafiają się rzadko), trafia do nas wielu pacjentów z łagodnymi objawami. Warto wspomnieć o mniej groźnych stanach będących konsekwencją ekspozycji na ciepło:
– Wyczerpanie cieplne (heat exhaustion) — osłabienie, ból głowy, nudności, zawroty głowy, obfite pocenie. Temperatura ciała może być podwyższona, ale <40°C, a kluczowe jest to, że nie ma zaburzeń świadomości. Leczenie to przeniesienie w chłodne miejsce, odpoczynek w pozycji leżącej, nawodnienie (doustne lub i.v.), łagodne chłodzenie.
– Kurcze cieplne — bolesne skurcze mięśni po wysiłku w upale. Leczenie jak wyżej.
– Omdlenie cieplne — krótkotrwała utrata przytomności z szybkim powrotem do normy. Leczenie jak wyżej.
Zapamiętaj na Twój Dyżur
- W przypadku pacjenta z wysoką temperaturą ciała, po ekspozycji na ciepło i z objawami neurologicznymi — rozważ udar cieplny.
- Złoty standard chłodzenia to immersja w zimnej wodzie, alternatywnie polewanie zimną wodą i owiewanie powietrzem
- Cel: temperatura <39°C w ciągu 30 minut.
- Aktywnie chłodzimy tylko do temperatury 38–38,5°C — dalsze chłodzenie grozi hipotermią.
- Leki przeciwgorączkowe są nieskuteczne i potencjalnie szkodliwe.
- Pamiętaj o hiponatremii wysiłkowej w diagnostyce różnicowej — imituje udar cieplny, ale wymaga zupełnie innego leczenia.
Przypisy:
-
-
-
- Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Prevention and Treatment of Heat Illness: 2024 Update. Eifling KP, Gaudio FG, Dumke C, et al. Wilderness & Environmental Medicine. 2024;35(1_suppl):112S-127S. doi:10.1177/10806032241227924.
- Society of Critical Care Medicine Guidelines for the Treatment of Heat Stroke. Barletta JF, Palmieri TL, Toomey SA, et al. Critical Care Medicine. 2025;53(2):e490-e500. doi:10.1097/CCM.0000000000006551.
- Part 10: Adult and Pediatric Special Circumstances of Resuscitation: 2025 American Heart Association Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care. Cao D, Arens AM, Chow SL, et al. Circulation. 2025;152(16_suppl_2):S578-S672. doi:10.1161/CIR.0000000000001380.
- ACSM Expert Consensus Statement on Exertional Heat Illness: Recognition, Management, and Return to Activity. Roberts WO, Armstrong LE, Sawka MN, et al. Current Sports Medicine Reports. 2023;22(4):134-149. doi:10.1249/JSR.0000000000001058.
- Heat-Related Illnesses. Gauer RL, McNutt R, Bryan K. American Family Physician. 2026;113(4):369-381.
- Exercise-Associated Hyponatremia: Updated Guidelines From the Wilderness Medical Society. Jonas CE, Arnold MJ. American Family Physician. 2021;103(4):252-253.
- A body bag can save your life: a novel method of cold water immersion for heat stroke treatment – PMC
-
-

